De Onderse schans

De Onderse Schans kunnen we indelen in de categorie 'vluchtschans'. De inwoners van het Hertschap Onder konden bij onraad naar deze schans vluchten. Zo kon men het vege lijf redden. Het gehucht Onder telde in 1602 ongeveer 25 huizen met een geschat aantal inwoners tussen de 125 a 150. Het is opvallend dat van alle Hertschappen in de voormalige gemeente Helden, alleen Onder zo'n schans had gerealiseerd. Die van Onder lag op gemeenschappelijke grond in de moerassige Broekbemden. Die van Everlo lag midden binnen dat Hertschap. Dat is ook de reden waarom de schans van Everlo wel en die van Onder, niet was ingetekend op de tiendekaart van 1685. In 1734 werd de schans van Onder wel voor het eerst zichtbaar op de kaart. De schans was iets groter dan 80 aren, groot genoeg voor de burgers met hun vee. Zeer waarschijnlijk hebben de inwoners van Onder, zelf met toestemming van de Heer van de Heerlijkheid van Helden, het initiatief genomen voor de aanleg. In welk jaar dat ze dat deden weten wij niet. De eerste vermelding van de Onderse schans treffen we in 1644 aan in de Heldense archieven. Waarschijnlijk ze veel eerder aangelegd. 

De bevolking van Onder telde in 1731: 31 mannen tussen 15 en 40 jaar en had in totaal 41 huizen. In de hele gemeente lagen toen 311 huizen. In 1753 was dat aantal inclusief 'de gemeijnts Oenderse schans 1 huijs' gestegen naar een aantal van 44 huizen. In 1812 telde Onder 94 en Eind 109 inwoners, samen in totaal 203. In 1816 telde Onder, 23 en Eindt 19 boerderijen , samen in totaal 42. 

Het schanshuis deed nog dienst als woning voor de 'bedelvoogd of armenjager'. Ook de gracht werd verpacht als viswater. Het hout op de wal en binnen in de schans werd regelmatig verkocht. Zo blijkt uit de inschrijvingen in het inkomstenregister van de gemeente. Een enkele keer mocht de schans zelfs hout leveren voor het herstel van de toren van de Lambertuskerk. Op de tiendekaart van 1734 blijkt de schans nog geheel in tact te zijn. Het schanshuis werd in 1768 afgebroken. Maar geleidelijk aan ging de Onderse schans toch over tot verder verval.

Dat zien we duidelijk terug op de Tranchotkaart van begin 1800. De voorzijde ligt dan geheel open. Toen Helden in 1820 kadastraal werd ingemeten werd ook het grondgebied van de schans ingemeten in diverse percelen. In 1818 werd deze grond percelen verkocht aan Leonardus Engels, eigenaar van de boerderij 'De Veegtes'. Deze boerderij zien we afgebeeld op de Tranchotkaart van 1802, 'in der Vegters'. De weg naar de schans is op dit moment het laatste nog aanwezige van de oude schans.

1644 In een verkoopakte uit 1644 werd een perceel gelegen aan de Onderse schans genoemd tussen Hencken Ingels en Ingels Wilm. 

1651 In deze rekening treffen we diverse vermeldingen aan van reparaties aan de Everlose schans: 'Henrich Hesen' bracht voor verteer voor de werkzaamheden aan de 'Schans brugge' een gulden en tien stuivers in rekening. Hesen woonde in Everlo derhalve kunnen we hier rekening houden met de brug op de Everlose schans. Verdere vermeldingen in dezelfde rekening zijn: '...uijmken Lorrens goet gedaen aen aende schans voor twee gulden'. 'Dirick Hesen seven dagh wercken op sijn rijsen des daghs 18 stuivers noch van …. Gedaen aende Brugh ad 7 gulden en 11 stuivers'. Jan Huijs van drij dagh wercken aen voorschreven Schans, 2 gulden en 14 stuivers, noch Merrij Leenen van Holt aen Schans Brughe, 5 gulden', Willem der Smeet verdient aende schans aen Oenro ende Everlo, van Nagels gehingen en bouten 9 gulden en 4 stuivers, Drijes Timmermans verdient aen oenderse Schans, 13 gulden, noch Dreijes aen holt daer aen gedaen, 4 gulden, Willem Engels van den holt dat aende Schans Brugh gedaen is, 3 gulden en 3 stuivers'.

1702 Omdat men na een roerige tijd nog steeds veel last had van plunderende soldaten, kondigde de overheid in 1708 generaal pardon af: 'voor alle Ruyters, Dragonders en Soldaten uyt den dienste der Vereenighde Nederlanden gedeserteert'.

1704 In dat jaar werden 'Onraijsche schansweijer' verpacht (10 jaar) aan Edmond de Ponte, koster en herbergier voor 2 gulden per jaar. Omdat hij eerst een sluisje moest repareren kreeg hij 4 gl en 16 stuivers korting. In het gemeentearchief zitten enkele akten waaruit blijkt dat de waterkuilen in Helden werden verpacht als viswater. Zo werd ook de gracht van de schans verpacht.

1735 In de gemeenterekening van 1735 treffen we aan: 'Brengen de rendanten in ontfanck de huijre der Schanssen deser gemeijnte doende ter Somme 25-15-07'.

1735 In dat jaar komen we in de dorpsrekeningen de vermelding van het vernieuwen van de brug van de Everlose schans tegen. De schepenen Jan Gielen en Michiel Smolders en de gezworenen Jacob Jeucken als vertegenwoordigers zetten op 14 augustus 1735 de opdracht uit om: 'aen de minstbiedende der Timmerluijden sullen uijtsetten te maecken de gemeijnts brugge op de Everlosche Schans'. Een van de voorwaarden was, dat de gemeente de bomen zou aanwijzen, waar de brug van zou worden gemaakt. Daarnaast diende de aannemer de 'ribben en plancken met twee stijlen geheel nieuw maecken, mitsgaders eenen nieuwen dorpel aent huijs op de schans en eenen nieuwen knoor onder de brugh stijl en de oude plancken op de nieuwe brugge geslaegen moeten worden daer de radt over gaen'. Verder diende de aannemer ook de 'muijr oock te bewerpen met kalck'. Als de brug was afgebroken moest de aannemer terstond beginnen met het vervaardigen van de nieuwe brug binnen vijf weken. De planken moesten zo dik zijn dat hij er vijf uit een voet kan halen. Timmerman Seger Coumans nam het maken van de brug aan voor 7,5 rijksdaalders., aldus de secretaris van de schepenbank, P. Jurgens'.

Op de wegenkaart van 1894 zien we een zijtak van de Kwistbeek aan de voorzijde van de schans ingetekend. Ze liep in het verlengde van de toegangsweg van de Schans. Vandaar uit lopen twee aftakkingen richting het gehucht Eindt. De bovenste zijtak loopt tegen de voormalige gracht van de Onderse schans aan. De tweede en onderste aftakking ligt dicht bij de Onderse weg richting gehucht Eindt. De perceeltjes waar de schans lag, waren slechts gedeeltelijk ingetekend op deze kaart.

In 2004 hebben Grad Smets en Henk Thiesen grondonderzoek gedaan naar de grondroeringen om de schansgracht te kunnen lokaliseren.

In 2015 is de schans weer opgebouwd door de werkgroep Schansen. Het was niet mogelijk om dit op de originele plaats te realiseren.

 Bron: Henk Thiessen